Hayat başarınız ya da mutluluğunuz şans veya talih kavramıyla alakalı mı? Yeni araştırmalar olabileceğine işaret ediyor. Kişinin başarı göstermesine etkileyen temel faktörler olsa da (yetenek, sebat, hayal gücü, meraklılık gibi), başarı tamamen kontrol edilebilen unsurlarla var olmuyor.
Adı Zor Telaffuz Edilenler Daha Şansızlar
Yani başarı aslında doğru zamanda doğru yerde olmanız anlamına geliyor. İsminiz mesela; adı A harfiyle başlayanlar istatistik olarak Z ile başlayanlardan daha başarılı oluyorlar. Adı zor telaffuz edilenler de keza biraz daha şansızlar.
Şansın iyisi de kötüsü de kendi üstüne birikerek devam eden bir olgu. Bir dizinin seçmelerine katılan iki oyuncuyu ele alalım. İkisi de eşit derecede iyi ve ikisinin de bir deneyimi yok. En nihayetinde yönetmen yazı tura atarak ikisinden birini seçiyor. İşte bu yazı tura şansından dolayı biri rolü kaparken diğeri eli boş dönüyor.
Bir sonraki seçmelerde yine bir araya geldiklerini varsayalım ve yine ikisi de eşit performans göstermiş olsunlar. Ama önceki seçmelerde rolü kapan oyuncunun artık bir deneyimi var ve bunu ötekinden bir adım öne taşıyor. Bir sonrakinde bu sefer deneyimli oyuncu yine işi alıyor çünkü artık ötekinden çok daha fazla tecrübesi var.
Matta Etkisi Nedir?
Yani bir yazı tura şansı sayesinde oyunculardan biri yıldız olurken, diğeri ortalardan kayboluyor. Bu duruma Matta Etkisi adı veriliyor. Hz. İsa’nın havarilerinden Matta’nın İncil’de anlatılan bir kıssasında, zengin daha zenginleşirken yoksul git gide daha yoksullaşıyor.
Matta Etkisi bize şunu gösteriyor: Hayata erken bir zafer veya başarıyla başlayan insanlar başarı grafiğini yükseltirken aksi meydana gelen kişilerin bu başarısızlığı atlatıp düzelmeleri zor oluyor. Örneğin çocuklukta geçirilen kötü tecrübeler (cinsel istismar, dayak, aşırı yoksulluk, anne baba ihmalkârlığı gibi) kişinin ömrü boyunca düzeltilemeyen çentikler açıyor.
Çocuk büyürken ne kadar çok güçlükle karşılaşırsa, hayatta o kadar geri kalabiliyor ve yetişkinlik dönemlerinde o kadar çok fiziksel ve zihinsel problemler yaşıyor. Tabii çok büyük zorluklar yaşamasına rağmen kendinden çok daha şanslı biriyle aynı veya benzer başarıyı gösteren bireyler de var ancak bu bireyler büsbütün istisnadır, kural değil. Araştırmalar güçlüklerle büyüyen çocuklara fırsat tanındığında bu durumu düzeltebileceğini de gösteriyor.
Bundan başka eğer bir toplumdaki sosyal fırsatlar bireylere eşit derecede dağıtılırsa, yeteneği olan insanlar eşit ve kolektif bir başarı gösterebiliyorlar. Ama bir insanın sahip olduğu yetenek ya da istidat, hayattaki şansı ve karşısına çıkan fırsatlardana daha önemli bir rol oynamıyor.
Bu durum hayatta bazı fırsatlar tanınmadığı için başarı gösteremeyen insanlarda, onların aksine fırsatlar sayesinde başarı gösteren insanlara karşı gücenme ve hasmane bir tutum doğuruyor. Ama bu duygular ve tavırlar yerine, zirveye çıkan insanların oraya gelmek için neler yapmış olabileceğini düşünmek bizim için daha sağlıklı olacaktır.
Yorumlar
Yorum Gönder